Nieważność małżeństwa – czy można uznać, że ślubu „nigdy nie było”?

W języku potocznym bardzo często można usłyszeć stwierdzenie, że ktoś „unieważnił małżeństwo”. W praktyce jednak pojęcie to bywa używane nieprecyzyjnie i prowadzi do wielu nieporozumień. Część osób utożsamia nieważność małżeństwa z rozwodem, inni kojarzą ją wyłącznie z postępowaniem przed sądem kościelnym. Tymczasem polskie prawo przewiduje możliwość uznania małżeństwa za nieważne, ale wyłącznie w przypadkach wskazanych w przepisach. Nie jest to alternatywa dla rozwodu ani sposób na zakończenie nieudanego związku. Celem instytucji nieważności małżeństwa jest wyeliminowanie z obrotu prawnego małżeństw, które od samego początku zostały zawarte z naruszeniem ustawowych przesłanek.

Spis treści:

Czym jest nieważność małżeństwa?
Kiedy można żądać unieważnienia małżeństwa?
Nieważność małżeństwa a rozwód – podstawowe różnice
Czy dzieci z unieważnionego małżeństwa są „nieślubne”?
Unieważnienie małżeństwa cywilnego a „unieważnienie ślubu kościelnego”

Czym jest nieważność małżeństwa?

Nieważność małżeństwa oznacza, że mimo zawarcia związku małżeńskiego doszło do naruszenia przepisów prawa, które są na tyle istotne, że sąd może orzec jego unieważnienie. Warto podkreślić, że do czasu wydania prawomocnego wyroku małżeństwo jest traktowane jako ważne i wywołuje wszystkie skutki prawne. Dopiero orzeczenie sądu zmienia jego status.

Nie oznacza to więc, że małżeństwo „automatycznie” było nieważne od dnia ślubu. Konieczne jest przeprowadzenie postępowania sądowego oraz wykazanie istnienia ustawowych przesłanek.

Kiedy można żądać unieważnienia małżeństwa?

Przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewidują zamknięty katalog sytuacji, w których możliwe jest unieważnienie małżeństwa. Nie wystarczy sam konflikt między małżonkami, zdrada czy rozpad pożycia jak to ma miejsce przy okazji rozwodu.

Do najczęściej występujących przesłanek należą:

Zawarcie małżeństwa przez osobę, która pozostawała już w innym związku małżeńskim

Polskie prawo opiera się na zasadzie monogamii. Oznacza to, że nie można jednocześnie pozostawać w dwóch małżeństwach.

Jeżeli jedna z osób w chwili zawierania kolejnego małżeństwa pozostawała już w ważnym związku małżeńskim, nowe małżeństwo może zostać unieważnione.

Pokrewieństwo lub powinowactwo

Małżeństwa pomiędzy bliskimi krewnymi są co do zasady niedopuszczalne. Dotyczy to między innymi krewnych w linii prostej (np. rodzic-dziecko, dziadek-wnuczka) oraz rodzeństwa. W określonych przypadkach przeszkodę może stanowić również powinowactwo.

Brak wymaganego wieku

Co do zasady małżeństwo mogą zawrzeć osoby pełnoletnie. W wyjątkowych sytuacjach przepisy dopuszczają zawarcie małżeństwa przez kobietę, która ukończyła 16 lat, jednak wyłącznie po uzyskaniu zgody sądu.

Jeżeli małżeństwo zostało zawarte z naruszeniem przepisów dotyczących wieku, może stanowić to podstawę do jego unieważnienia.

Ubezwłasnowolnienie całkowite

Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie, która nie jest w stanie samodzielnie kierować swoim postępowaniem np. z powodu choroby umysłowej nie może zawrzeć małżeństwa. Jeżeli mimo tego doszło do jego zawarcia, istnieje możliwość wystąpienia z powództwem o unieważnienie.

Wady oświadczenia woli

Szczególnie interesującą kategorię stanowią sytuacje, w których jedna z osób składa oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński w warunkach wyłączających swobodne lub świadome podjęcie decyzji.

Może to dotyczyć między innymi:

pozostawania w stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli,
działania pod wpływem bezprawnej groźby,
błędu co do tożsamości.

Nie każdy błąd będzie jednak wystarczający. Przykładowo odkrycie po ślubie, że współmałżonek ukrywał zadłużenie, miał romans czy nie mówił całej prawdy o swojej przeszłości, co do zasady nie stanowi podstawy do unieważnienia małżeństwa.

Wyobraźmy sobie sytuację, w której Anna i Piotr zawierają związek małżeński. Kilka miesięcy później okazuje się, że Piotr od kilku lat pozostaje w ważnym związku małżeńskim za granicą, a rozwód nigdy nie został prawomocnie orzeczony.

W takiej sytuacji nie mówmy o rozwodzie z Anną, lecz o możliwości wystąpienia do sądu z powództwem o unieważnienie małżeństwa. Przyczyną jest bowiem istnienie przeszkody małżeńskiej już w chwili zawierania związku.

Dla porównania, gdyby Anna i Piotr zawarli ważne małżeństwo, a po kilku latach ich relacja całkowicie się rozpadła, właściwym rozwiązaniem byłby rozwód, a nie unieważnienie małżeństwa.

Nieważność małżeństwa a rozwód – podstawowe różnice

Choć oba postępowania prowadzą do zakończenia małżeństwa, ich charakter jest zupełnie inny.

Rozwód dotyczy małżeństwa ważnie zawartego, które przestało prawidłowo funkcjonować z powodu trwałego i zupełnego rozkładu pożycia.

Unieważnienie małżeństwa koncentruje się natomiast na okolicznościach istniejących już w chwili zawierania związku. Sąd bada, czy od samego początku występowała przeszkoda przewidziana przez ustawę. Można więc powiedzieć, że rozwód odnosi się do tego, co wydarzyło się w trakcie małżeństwa, natomiast unieważnienie do tego, czy małżeństwo zostało zawarte zgodnie z prawem.

Czy dzieci z unieważnionego małżeństwa są „nieślubne”?

To jeden z najczęściej powtarzanych mitów.

Unieważnienie małżeństwa nie wpływa na status dzieci urodzonych w czasie jego trwania. Zachowują one pełnię swoich praw, a ich sytuacja prawa pozostaje taka sama jak dzieci pochodzących z małżeństwa zakończonego rozwodem.

Orzeczenie unieważniające małżeństwo nie pozbawia również rodziców obowiązków wobec dzieci, w szczególności obowiązku alimentacyjnego czy odpowiedzialności za wykonywanie władzy rodzicielskiej.

Unieważnienie małżeństwa cywilnego a „unieważnienie ślubu kościelnego”

W praktyce bardzo często dochodzi do mylenia dwóch zupełnie różnych postępowań.

Unieważnienie małżeństwa cywilnego następuje na podstawie przepisów prawa polskiego i rozpoznawane jest przez sąd powszechny.

Natomiast postepowanie prowadzone przed sądem kościelnym dotyczy stwierdzenia nieważności małżeństwa kanonicznego i odbywa się według przepisów prawa kanonicznego.

Są to dwa odrębne porządki prawne. Uzyskanie wyroku sądu kościelnego nie powoduje automatycznie skutków w prawie cywilnym, podobnie jak unieważnienie małżeństwa przez sąd państwowy nie przesądza o nieważności małżeństwa w rozumieniu prawa kanonicznego.

Podsumowanie

Nieważność małżeństwa jest instytucją wyjątkową i znajduje zastosowanie wyłącznie w przypadkach wyraźnie określonych przez ustawę. Nie zastępuje rozwodu i nie może służyć jako sposób zakończenia każdego nieudanego związku.

Każda sprawa wygląda wymaga indywidualnej analizy stanu faktycznego oraz oceny, czy w chwili zawierania małżeństwa rzeczywiście istniała jedna z ustawowych przeszkód. W praktyce właściwe zakwalifikowanie sprawy ma kluczowe znaczenie dla wyboru odpowiedniej drogi postepowania i skutecznej ochrony praw strony.

radca prawny Arleta Dub-Brych

Przeczytaj także:

Kiedy rozwód? Jak długo musi trwać separacja

Przyczyny rozwodów w Polsce – co mówią statystyki i analiza psychologiczna?

Pozory zdrady a wina za rozwód na przykładach

Jak przygotować się do pierwszej porady prawnej w sprawie rozwodowej

Zapraszam do kontaktu pod numerem telefonu 883768968